Dijital çağda görünürlük neredeyse varoluşumuzun bir uzantısı haline gelmiş durumda. Bugün sosyal medya platformlarını yalnızca iletişim araçları olarak değil, aynı zamanda kimliğimizi, tıpkı bir marka gibi, inşa ettiğimiz alanlar olarak kullanıyoruz. Her gün milyonlarca insan deneyimini kaydediyor, düşüncesini paylaşıyor, uzmanlığını anlatıyor ya da yalnızca gündelik hayatını görünür kılıyor. Eş zamanlı olarak milyonlarca insan da bu içerikleri izliyor, takip ediyor, kaydediyor. Artık “doğal” olarak kabul ettiğimiz bu döngü içinde çoğumuz yalnızca izleyici ya da yalnızca üretici olmuyor; iki rol arasında gidip geliyoruz. Peki ya üretmediğimizde eksik, takip etmediğimizde geri kalmış hissettiğimiz bu döngünün ardında daha derin bir psikolojik ihtiyaç yatıyorsa? Gerçekten neye ihtiyacımız var: anlamaya mı, anlaşılmaya mı? Sizin için araştırdık!
Üretim görülmek mi, kendini görmek mi?
İçerik üretmek çoğu zaman görünür olma arzusuyla başlar. Paylaştığımız bir yazının, bir fotoğrafın ya da bir düşüncenin karşılık bulmasını isteriz. Beğenilmek, yorum almak, paylaşılmak yalnızca dijital metrikler değil, günümüzde sosyal kabulün sembolleridir. “Beni gördüler”, “Beni anladılar”, “Düşüncelerim değerli bulundu” hissi ise, en temel psikolojik ihtiyaçlarımızdan biri olan aidiyet ve onaylanma ihtiyacımızın temel kaynaklarındandır. Geçmiş zamanda bu ihtiyacı belki başka yollarla gideren insanoğlu, bugün dijital üretim çağında sosyal medya paylaşımları aracılığıyla “ben de buradayım” çağrısında bulunuyor.
Öte yandan üretimin yalnızca dışa dönük bir yönü yoktur. Çoğu zaman, kendimizi anlamak için de üretiriz. Örneğin yazdıkça düşüncelerimiz berraklaşır, anlattıkça duygularımız netleşir. Bir fikri ifade ederken, zihinsel bir süreç çalışır ve başlangıçta sadece anlaşılmak isterken, bir noktada kendimizi de anlamaya başlarız. Bir başka söylemle, anlaşılma motivasyonuyla başlayan üretim süreci, içsel bir keşfe dönüşebilir. Paylaştığımız içeriklerde, anlattığımız hikayelerde kendi değerimizi, sınırlarımızı, arzularımızı ve korkularımızı fark ederiz. “Ben bunu neden önemsiyorum?” sorusu çoğu zaman içerik üretme sürecimize eşlik eder ve dijital görünürlüğün ötesinde, kendimizi anlama arzumuzu besler.
Tüketim pasif gözlem mi, yansıtmalı anlama mı?
Sosyal medya tüketimi çoğu zaman eleştirel bir çerçevede ele alınır. “Boş zaman harcama”, “zihinsel kirlilik”, “karşılaştırma tuzağı” gibi kavramlar üzerinden değerlendirilir. Elbette bilinçsiz ve sınırsız tüketimin psikolojik yükü ağırdır. Ancak tüketimin bütünüyle faydasız olduğunu varsaymak eksik bir bakış açısıdır. Hiçbirimiz kendimizden bütünüyle bağımsız, değerlerimizle örtüşmeyen ya da bizi sürekli rahatsız eden içerikleri uzun süre takip etmeyiz. Çoğu bize benzeyen, bizim gibi düşünen, benzer hayat deneyimlerinden geçen ya da olmak istediğimiz yönleri temsil eden kişilere yöneliriz. Böylece tüketim yalnızca pasif bir maruz kalma hali olmaktan çıkar, kimlik ve anlam arayışının bir parçası haline gelir. Bize benzeyen birinin toplum tarafından kabul görmesi, dolaylı bir anlaşılma hissi yaratır. “Demek ki bu düşünce yalnızca bana ait değil”, “Benim gibi hisseden başkaları da var” duygusu, sosyal onay ihtiyacımızı yatıştırır. Onun görünürlüğü, bir ölçüde bizim de görünürlüğümüz olur. Dolayısıyla bizi yansıttığına inandığımız içerikleri tüketmek kendi varoluşumuzu da sağlamlaştırır.
Öte yandan tüketim, kendimizle doğrudan yüzleşmek yerine dolaylı bir yüzleşme alanı da sunar. Kendi hayatımızı analiz etmek, kendi duygularımızla temas kurmak her zaman kolay değildir. Hatta çoğu zaman kaçınmak istediğimiz bir durumdur. Tam bu noktada, bize benzeyen insanların deneyimleri bir araç haline gelir. Başkasının hikayesi üzerinden kendi hayatımıza bakarız. Onun yaşadığı bir hayal kırıklığında kendimizi, onun başarısında kendi potansiyelimizi görürüz. Bu durum kaçıştan ziyade, çoğu zaman yansıtmalı bir anlama biçimidir. Tüketirken başkalarını izler ama aslında kendimizi görürüz.
Anlamak ve anlaşılmak dengesi.
Kısacası, insan hem anlamak hem de anlaşılmak ister. Üretmek de tüketmek de bu iki ihtiyaca hizmet edebilir. Önemli olan, hangi motivasyonla hareket ettiğimizi fark edebilmek ve kendimizi bu döngüye bilinçsizce kaptırmamaktır. Çünkü üretim yalnızca dış onaya bağımlı hale geldiğinde, öz değer kırılgan bir hal alır. Tüketim yalnızca kıyas ve kaçış alanına dönüştüğünde ise yetersizlik duygusunu besleyebilir…
Ürettiklerimizi bir ifade alanı olarak değil, bir değer ölçüm aracı olarak kullanmaya başladığımızda, yeterliliğimizi beğeni sayısıyla ölçmeye başlarız. Olumlu yorumlarla güçlenip, eleştirilerle sarsılabiliriz. Böyle olduğunda ise üretim, içsel bir anlatım alanı olmaktan çıkar ve dış dünyanın geri bildirimlerine bağlı bir öz-değer mekanizmasına dönüşür. Eğer kendimize “Bu benim için anlamlı mı?” sorusunu sorabiliyorsak, üretim bizi besler. Çünkü burada değer, dış onaydan değil, içsel tutarlılıktan doğar. Anlaşılmak istememiz çok insani bir ihtiyaçtır, ancak yalnızca anlaşılmaya bağlı bir kimlik inşa ettiğimizde bu defa kendimizi anlayamaz hale geliriz.
Benzer bir denge tüketim tarafında da geçerlidir. Tüketim, ilham almak, bilgi edinmek, bakış açımızı genişletmek ve kendimizi başkalarının deneyimi üzerinden anlamlandırmak için kullanıldığında oldukça besleyicidir. Ancak yalnızca kıyas ve kaçış alanına dönüştüğünde psikolojik olarak yıpratıcı hale gelir. Sürekli başkalarının başarılarını, ilişkilerini, bedenlerini ya da yaşam tarzlarını izlediğimizde kendi hayatımızdaki eksiklere takılı kalabiliriz. “Herkes ilerliyor, ben geride kaldım”, “Onlar yapabiliyor, ben neden yapamıyorum?” gibi düşünceler zihnimizde yer edinebilir. Oysa unuturuz, çoğu zaman kıyasladığımız şey, seçilmiş ve düzenlenmiş bir kesittir… Tüketimle ilgili bir diğer risk ise kaçıştır. Bazen kendi duygularımızla temas etmek zor geldiğinde, saatlerce başkalarının hayatını izleyerek zihinsel bir mesafe yaratabiliriz. Bu kısa vadede rahatlatıcı olsa da, uzun vadede kendi ihtiyaçlarımızı ertelememize ve içsel temasımızın zayıflamasına neden olabilir.
Denge tam da bu noktada önem kazanır. Zaten anlamak ve anlaşılmak birbirinin karşıtı olmaktan çok uzakta, birbirini tamamlayan iki ihtiyaçtır. Önemli olan, öz-değerimizi yalnızca dışsal geri bildirimlere bağlamamak ve başkalarının hayatını kendi hayatımız için tek ölçüt haline getirmemektir. Sonuçta zaten mesele üretmek ya da tüketmek değil, bu eylemlerle kurduğumuz ilişkinin niteliğidir. Farkındalık geliştirdiğimizde, dijital alan bir kıyas sahnesi olmaktan çıkar, birlikte anlam üretebildiğimiz bir zemine dönüşebilir.
