Son yıllarda gündelik hayatın temposu kadar maruz kaldığımız bilgi akışı da yoğunlaştı. Sabah telefona uzandığımız anda ekonomik krizlerden afet haberlerine ve toplumsal olaylara kadar sayısız duyguya aynı anda temas ediyoruz. Zihin tüm bu akışı anlamlandırmaya çalışırken bir noktadan sonra savunmaya geçiyor; insan her şeye aynı yoğunlukta tepki verememeye başlıyor. Üzülüyor, kaygılanıyor, öfkeleniyor ama ardından günlük hayatına devam ediyor. Modern yaşamın çelişkisi de tam burada ortaya çıkıyor: Her şeye aynı anda maruz kalıyor ama hiçbir şeye tam anlamıyla temas edemiyormuş gibi hissediyoruz. Psikolojide bu durumla ilişkilendirilen kavramlardan biri öğrenilmiş çaresizlik. İlk kez psikolog Martin Seligman tarafından ortaya atılan teori, kişinin tekrar eden olumsuz deneyimler karşısında zamanla mücadele etmeyi bırakmasını anlatıyor. Günümüzde bu teori, toplumların duygusal iklimini anlamak için de yeniden tartışılıyor.
Kolektif Öğrenilmiş Çaresizlik Neyi Anlatıyor?
Tayfun Uzbay ve Barış Erdoğan tarafından hazırlanan, Üsküdar Üniversitesi bünyesinde yürütülen akademik çalışma bu konuyu derinlemesine ele alıyor. Theory and Society dergisinde yayımlanan makale, kolektif öğrenilmiş çaresizlik kavramını literatüre taşıdı. Araştırmacılar bu durumu, “bir toplumun geniş kesimlerinin süregelen veya tekrarlanan travmatik olaylara yanıt olarak kronik motivasyon kaybı yaşaması, değişimin mümkün olduğuna dair inancını yitirmesi ve genel bir pasiflik hali geliştirmesi” şeklinde tanımlıyor.
Tanımın bu kadar güçlü hissettirmesinin nedeni, gündelik hayatta karşılığının kolayca bulunabilmesi. Bugün birçok insan yoğun bir yorgunluk taşıyor; bunun yanında etkisiz ve sıkışmış hissediyor. “Zaten hiçbir şey değişmez” cümlesi sıradan bir serzeniş gibi duyulsa da tekrarlandıkça toplumsal bir ruh haline dönüşüyor. İnsanlar zamanla ses çıkarmaktan, harekete geçmekten, itiraz etmekten uzaklaşabiliyor. Sürekli başarısızlık, travma ve belirsizlik hissiyle karşılaşan zihin, kendini korumak adına duygusal sistemi kısmaya başlıyor.
Bugün psikologların sıkça konuştuğu konulardan biri de doomscrolling; yani kişinin kötü haber akışı içinde durmaksızın gezinmeye devam etmesi. Beyin aslında tehditleri kontrol altında tutmaya çalışıyor, ancak sürekli alarm veren bir bilgi akışı zihni giderek daha yorgun hale getirebiliyor. Özellikle pandemi döneminde ve sonrasında yapılan araştırmalar, insanların geleceğe dair plan yapma biçimlerinin değiştiğini gösteriyor. Uzun vadeli hayaller kurmak yerine günü kurtarmaya odaklanmak, çağın yeni reflekslerinden biri.
Beyin Sürekli Stres Altında Nasıl Tepki Veriyor?
Nörobilim açısından bakıldığında tablo oldukça anlaşılır. İnsan beyni yoğun stres altında hayatta kalma moduna geçiyor. Bu sistem kısa vadede koruyucu bir işlev görüyor; tehdit anında daha hızlı karar vermemizi, tetikte olmamızı sağlıyor. Ancak alarm hali uzun süre devam ettiğinde sinir sistemi sürekli yüksek frekansta çalışmaya başlıyor. Zihin giderek yalnızca bugünü atlatmaya odaklanıyor. Gelecek planları yapmak, yaratıcı düşünmek, uzun vadeli hedefler kurmak zorlaşıyor. Umut duygusu bile enerji isteyen bir şeye dönüşebiliyor.
Son yıllarda birçok insanın tarif ettiği açıklanması güç yorgunluk hissi biraz da buradan kaynaklanıyor. Uyuyup dinlenememek, tatildeyken bile gevşeyememek, zihinsel gerginliği sürekli bedenin içinde taşımak… Tükenmişlik artık belirli bir çalışma temposuna sahip insanların sorunu gibi görünmüyor. Toplumsal ölçekte hissedilen bir sinir sistemi yorgunluğu oluşuyor. Sürekli krizlere maruz kalan toplumlarda insanlar zamanla psikolojik olarak donmaya başlayabiliyor. İnsan zihninin dayanıklılığı güçlü olsa da sınırsız değil.
Sosyal Medya Çaresizlik Hissini Derinleştiriyor mu?
Bu duygunun büyümesinde dijital dünyanın etkisi de büyük. Sosyal medya sayesinde artık dünyanın herhangi bir yerindeki trajediye saniyeler içinde tanıklık ediyoruz. Bir afet görüntüsünden birkaç dakika sonra eğlenceli videolar izliyor, ardından ekonomik kriz haberleriyle karşılaşıyoruz. Sinir sistemi bu kadar hızlı duygu geçişini işlemekte zorlanıyor.
Bu durum, psikolojide compassion fatigue yani merhamet yorgunluğu olarak adlandırılıyor. İnsan üzülmeyi bırakmıyor; ancak sürekli yoğun duygulara maruz kalmak zamanla hissizleşmeye yol açabiliyor. Birçok kişi bu durumu yanlış yorumlayıp kendini suçluyor: “Neden artık hiçbir şeye eskisi kadar tepki veremiyorum?” Bu tablo, aşırı yüklenmiş bir sinir sisteminin savunma biçimiyle ilişkili. Beden ve zihin sürekli alarm halinde kalmaya uygun çalışmıyor.
Kolektif İyileşme Mümkün mü?
Öğrenilmiş çaresizlik teorisinin en dikkat çekici taraflarından biri, bunun geri dönüşü olan bir süreç kabul edilmesi. Araştırmalar, insanların yeniden etki hissi kazandığında motivasyonlarının da geri dönebildiğini gösteriyor. Özellikle psikolojide kişinin kendi etkisine dair inancı üzerine yapılan çalışmalar, kontrol hissinin yeniden kurulmasının umut, dayanıklılık ve harekete geçme kapasitesiyle doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. İyileşme çoğu zaman büyük kırılma anlarıyla başlamıyor. Bir topluluğa ait hissetmek, sesini duyurabildiğini görmek, küçük de olsa bir değişim yaratabilmek zihne yeniden hareket alanı açıyor.
Son yıllarda insanların daha küçük topluluklara, yakın ilişkilere, mahalle hissine ve birlikte üretmeye yönelmesi de bununla bağlantılı görünüyor. İnsan psikolojisi, yalnız başına ayakta kalma fikriyle değil, ortaklık hissiyle güçleniyor. Birlikte hareket edebilmek, çaresizlik döngüsünü kıran en önemli deneyimlerden biri haline geliyor.
Bugün gerçekten kolektif öğrenilmiş çaresizlik çağında yaşıyor olabiliriz. Aynı zamanda ortak iyileşme ihtimalinin de giderek daha fazla konuşulduğu bir dönemdeyiz. Umut büyük ve dramatik anlarda ortaya çıkmıyor her zaman. Bazen yalnız olmadığını fark etmek, zihnin yeniden harekete geçmesi için yeterli oluyor.
